تأثیرِ پرتودرمانی بر بازسازیِ پستان: آنچه باید بدانید

اگر پرتودرمانی بخشی از برنامه‌ی درمان سرطان سینه‌تان هست — یا قبلاً پرتودرمانی داشته‌اید — احتمالاً می‌خواهید بدانید این درمان چه تأثیری بر بازسازی دارد. پاسخ کوتاه: پرتودرمانی بازسازی را غیرممکن نمی‌کند، ولی روی انتخاب روش، زمان‌بندی و نتیجه‌ی نهایی تأثیر مهمی دارد. شناخت این تأثیرات کمک‌تان می‌کند با تیم درمانی‌تان تصمیم آگاهانه‌تری بگیرید.

پرتودرمانی چه تغییراتی در بافت سینه ایجاد می‌کند؟

پرتودرمانی با امواج پرانرژی سلول‌های سرطانی را نابود می‌کند، ولی ناگزیر بافت سالم اطراف هم تحت تأثیر قرار می‌گیرد. این تغییرات در چند مرحله اتفاق می‌افتد. در طول درمان یک فاز التهابی حاد پیش می‌آید: پوست قرمز، متورم و حساس می‌شود. در ماه‌های بعد، بافت‌ها کم‌کم سفت‌تر و کم‌ارتجاع‌تر می‌شوند — اصطلاحاً «فیبروز» ایجاد می‌شود. و در بلندمدت، پوست ضخیم‌تر و تیره‌تر می‌شود، ممکن است حجم سینه کم شود و خون‌رسانی بافت‌ها کاهش پیدا کند. همه‌ی این‌ها روی بهبودی بعد از جراحی بازسازی تأثیر مستقیم دارد.

تأثیر بر بازسازی با ایمپلنت

پرتودرمانی به‌ویژه روی بازسازی با ایمپلنت تأثیر زیادی دارد. تحقیقات نشان می‌دهد انقباض کپسولی — یعنی سفت شدن غیرطبیعی بافت اسکار اطراف ایمپلنت — در سینه‌های پرتودرمانی‌شده حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد رخ می‌دهد، در حالی که بدون پرتودرمانی فقط ۱۰ تا ۱۵ درصد است. اکسپندرهای بافتی هم در ترکیب با پرتودرمانی تا ۲۵ درصد خطر عوارض جدی دارند: مشکلات ترمیم زخم و عفونت از جمله‌ی آن‌هاست. پوست تابش‌دیده کشش‌پذیری کمتری دارد و به فرآیند آهسته‌ی اکسپندر خوب جواب نمی‌دهد. به همین دلیل، بسیاری از جراحان وقتی پرتودرمانی در برنامه هست، ترجیح می‌دهند مستقیماً پروتز قطعی بگذارند یا به سراغ بازسازی با بافت خودی بروند.

بازسازی با بافت خودی: گزینه‌ی بهتر؟

بافت زنده‌ی خود بدن — مثلاً چربی و پوستی که با فلپ DIEP از شکم منتقل می‌شود — معمولاً پرتودرمانی را بهتر از ایمپلنت تحمل می‌کند. چربی تازه‌ای که به ناحیه‌ی تابش‌دیده آورده می‌شود، حتی می‌تواند کیفیت پوست آسیب‌دیده را بهبود دهد: پوست نرم‌تر و انعطاف‌پذیرتر می‌شود. تحقیقات نشان می‌دهد که بازسازی اتولوگ در بیمارانی که پرتودرمانی داشته‌اند، نرخ عوارض پایین‌تر و رضایت بالاتری دارد. به همین دلیل، بسیاری از جراحان فلپ DIEP را به‌عنوان اولین انتخاب برای سینه‌های تابش‌دیده توصیه می‌کنند.

چه زمانی بعد از پرتودرمانی می‌شود بازسازی کرد؟

بیشتر جراحان پلاستیک توصیه می‌کنند حداقل ۶ تا ۱۲ ماه بعد از آخرین جلسه‌ی پرتودرمانی صبر کنید. این زمان لازم است تا بافت‌ها تثبیت شوند، التهاب فروکش کند و تغییرات نهایی پرتودرمانی مشخص شود. تحقیقات نشان می‌دهد که این تغییرات تا ۱۸ ماه بعد از آخرین جلسه ادامه دارد. صبر کردن سخت است — این را می‌دانیم — ولی بازسازی در زمان مناسب شانس موفقیت را به‌طور چشمگیری بالا می‌برد.

استثنا: عود سرطان در سینه‌ی تابش‌دیده

یک استثنای مهم وجود دارد: وقتی سرطان دوباره در همان سینه‌ای ظاهر می‌شود که قبلاً پرتودرمانی شده. چون معمولاً نمی‌شود همان ناحیه را برای بار دوم تابش داد، ماستکتومی ضروری می‌شود. در بعضی مراکز تخصصی، همزمان با این ماستکتومی از فلپ DIEP برای بازسازی فوری استفاده می‌کنند. بافت تازه‌ای که از شکم آورده می‌شود، جایگزین پوست و بافت آسیب‌دیده‌ی تابش‌دیده می‌شود و نتایج خوبی می‌دهد.

پرسش‌های رایج

آیا می‌شود همزمان با پرتودرمانی بازسازی کرد؟

در بیشتر موارد نه. جراحان توصیه می‌کنند بازسازی تا بعد از پرتودرمانی صبر کند. پرتودرمانی می‌تواند به سینه‌ی بازسازی‌شده آسیب بزند: در ایمپلنت‌ها خطر انقباض کپسولی بالا می‌رود و در بازسازی با بافت خودی ممکن است چربی‌مردگی (نکروز چربی) پیش بیاید. البته در شرایط خاص بازسازی فوری ممکن است، ولی هماهنگی دقیق بین جراح و پرتودرمانگر لازم است.

کدام روش بازسازی برای سینه‌ی پرتودرمانی‌شده بهتر است؟

بازسازی با بافت خود بدن — به‌ویژه فلپ DIEP — معمولاً نتایج بهتری در بافت تابش‌دیده دارد. بافت زنده پرتودرمانی را بهتر از ایمپلنت تحمل می‌کند، و چربی منتقل‌شده حتی می‌تواند کیفیت پوست آسیب‌دیده را بهبود ببخشد.

بعد از پرتودرمانی چقدر باید صبر کنم؟

بیشتر جراحان حداقل ۶ تا ۱۲ ماه انتظار را توصیه می‌کنند. در این مدت التهاب فروکش می‌کند و تغییرات پرتودرمانی به حالت نهایی خود می‌رسد. بازسازی در این زمان‌بندی خطر عوارض را به‌طور چشمگیری کاهش می‌دهد و نتیجه‌ی بهتری به همراه دارد.

آیا اکسپندر بافتی قبل از پرتودرمانی جواب می‌دهد؟

معمولاً توصیه نمی‌شود. پوست تابش‌دیده قابلیت کشش کمتری دارد و ترکیب اکسپندر با پرتودرمانی خطر عوارض جدی را تا ۲۵ درصد بالا می‌برد. اگر اکسپندر قبل از تشخیص نیاز به پرتودرمانی گذاشته شده باشد، جراح سعی می‌کند با سرعت بیشتری آن را پُر کند تا قبل از شروع تابش به حجم لازم برسد.

آیا پرتودرمانی نتیجه‌ی نهایی بازسازی را خراب می‌کند؟

پرتودرمانی نتیجه را تحت تأثیر قرار می‌دهد، ولی با برنامه‌ریزی درست و انتخاب روش مناسب، نتایج رضایت‌بخشی قابل دستیابی است. کلید موفقیت سه چیز است: صبر در زمان‌بندی، انتخاب روش مناسب (ترجیحاً بافت خودی)، و همکاری با تیم جراحی متخصص. بسیاری از بیمارانی که پرتودرمانی داشته‌اند، از نتیجه‌ی بازسازی‌شان راضی هستند.

نوشته‌ی دکتر مهیار فومانی، جرّاح پلاستیک و ترمیمی متخصص در بازسازی سینه. بر اساس کتاب «بازسازی سینه، توضیح داده‌شده».